


Geçen haftaki yazımızda “Haftaya, ehliyet ve liyakatin yapay zekayla imtihanını yazıp; nasıl davranmamız gerektiği konusunda düşüncelerimizi paylaşıp konuyu kapatacağız” demiştik. Kaldığımız yerden devam ederek yapay zeka meselesini bitirmiş olalım.
Yeni Ehliyet ve Liyakat Dönemi…
Yapay zekanın eğitilmesi, yani ehliyetli ve liyakatli hale gelmesi işini üstlendiğimizin artık farkındayız. Yapay zekaya her ne zaman “Hayır, bu yanlış” ya da “Bunu böyle söyle” dediğimizde, insan zekasına olan piyasa ihtiyacının tabutuna bir çivi daha çakıyoruz. Kendi ellerimizle, kendi yerimize geçecek olanı eğitiyoruz.
Öyleyse ne yapmamız gerekiyor? Yapay zeka bir teknolojidir. Dijital ayak izimizi azaltmak adına yapılabilecek en mantıklı şey, bu teknolojiyi ihtiyacımız olduğunda, hedef odaklı ve verimli kullanmaktır. Kaldı ki yapay zekanın her şeye cevap verebilmesi, onun gerçek bir ehliyet ve liyakate sahip olduğu anlamına gelmez. Yapay zeka sistemleri, verileri birleştirerek olasılıkları sunar; fakat karar alma, sorumluluk üstlenme ve ahlaki muhakeme yetenekleri yoktur. İşte bu noktada gerçek ehliyet ve liyakat kabuk değiştirerek daha üst bir seviyeye taşınıyor. Yapay zekanın sunduğu verilerin hangisinin doğru, etik veya kuruma uygun olduğunu seçecek liyakatli insanlara her zamankinden daha çok ihtiyaç olacaktır. Yapay zeka veriyi harmanlar; ancak geleceğe dair vizyonu ve sezgisel yöntemi ancak liyakat sahibi insanlar ortaya koyabilir. Bir afet ve acil durumda, yani bir kriz anında insanı anlamak, adaletli davranmak ve empati kurmak yapay zekanın ulaşabileceği bir konum değildir.
Velhasıl; eğer insanlık, ehliyet ve liyakati sadece “teknik talimatları yerine getirmek” olarak görürse, sisteme hizmet eden robotlaşmış insanlar tercih edilecektir. Bu da toplumsal bir çürümeye yol açacaktır. Ancak, yapay zekayı bir araç olarak kullanan ama onun ötesine geçerek muhakeme yapabilen, karakterli ve vizyoner insanları tepeye koyan toplumlar gelişmiş ve kalıcı medeniyetler oluşturacaklardır. Yapay zekanın öldürdüğü ise sadece sıradan uzmanlık olacaktır.
Ben, bu yazıyı yazmak için yapay zekadan faydalandım. Onun vermiş olduğu verileri kayıtsız şartsız, sorgulamadan, araştırmadan kabul etmedim. Süzgecimden geçirdim, muhakeme ettim. Çok iyi biliyorum ki yapay zekanın her geçen gün daha da geliştiği bu yeni dünyada, bir insanın yapay zeka karşısında gerçek liyakatini kanıtlaması için geliştirmesi gereken en kritik yetenek “Eleştirel Düşünce ve Etik Muhakeme” gücüdür.
Biz insanlar, doğruyu yanlıştan ayırma ihtiyacı duyarız. İnternet ortamında milyarlarca veriyi tarayarak bana çok hızlı cevaplar üreten bu sistemin üretmiş olduğu bilginin doğruluğunu, ahlakiliğini veya topluma zarar verip vermeyeceğini süzmeden, insan olmanın gereği olan kalbimle ve vicdanımla hissetmeden karar veremem. Çünkü biliyorum ki gerçek liyakat; yapay zekanın getirdiği bilgiyi körü körüne, sorgulamadan kabul eden değil, “Burada bir hata veya adaletsizlik var mı?” diyebilen insan olacaktır. İnsanın seçim yapma iradesi vardır ve ortaya koyduğu bu iradenin sorumluluğunu da alır. Ama yapay zeka verdiği kararın sorumluluğunu taşıyamaz. Onu iradesinden dolayı cezalandıramaz, ondan hesap soramazsınız. Gerçek ehliyet ve liyakat, seçim ve kararlarının arkasında durabilmektir. Ve toplum bu insanlara her zaman ihtiyaç duyacaktır.
Adil ve huzurlu bir toplum inşa etmek sadece veri analiziyle mümkün olmayacaktır. İnsanda mantık vardır ancak kararlarını sadece bununla vermez; duygularını da kullanır. Bir topluma yön vermek, insanların dertlerine derman olmak ve insanın birbiriyle kurduğu samimi bağ yapay zekanın öğrenip taklit edebileceği bir liyakat alanı değildir.
İnsanlık er ya da geç şunu fark etmek zorunda kalacaktır: Ezbere dayalı, sorgulamayan, empati yoksunu insan tipinin yaptığı her işi yapay zeka çok daha ucuz, hızlı ve hatasız yapacaktır. Yani sistemin şu an yetiştirdiği “robotlaşmış” insanların yerini gerçek robotlar alacak ve bu tip insanlar algoritmalar karşısında tamamen işlevsiz kalacaktır. Bu durum, insanlığı çok sert bir yol ayrımına getirecektir: Ya tamamen kitlesel bir işsizlik ve amaçsızlık dalgası yaşanacak ya da eğitim sistemleri hayatta kalabilmek için insanı yapay zekadan ayıran tek şeye; yani etik, empati, sanat, felsefe ve vicdan gibi alanlara dönmek zorunda kalacaktır.
Ben, şu an bu dönüşümün çok uzağında olduğumuzu ve mevcut sistemin çürümeye devam ettiğini düşünmekteyim. Fakat bu çürüme, yeni bir sistemin zorunlu doğum sancısı da olabilir. Çok uzak olmayan bir gelecekte teknik bilgi, rapor yazma, muhasebe tutma, kodlama veya sıradan idari işlerin tamamını yapay zeka yapacak. Görülüyor ki sadece bize söylenen rutin görevleri yapıp sorgulamayan bir “sistem hizmetkarı” olarak kalırsak, yapay zeka işimizi elimizden alacaktır. Ama yapay zekayla insanı ayıracak, onu “tercih edilir” ve “vazgeçilmez” kılacak tek şey; güvenilirlik, samimiyet, adalet duygusu ve derin empati olacaktır. Dolayısıyla sorumluluktan kaçmayan, adalet duygusu gelişmiş, empati kurabilen ve sorgulayarak yaşayan insanlar, yapay zeka çağının en liyakatli ve en çok aranan liderleri olacaklardır.
Şimdi bazı okuyucuların şöyle seslendiğini duyar gibiyim: “Bugünün dünyasında doğru olanı seçmek, dürüst kalmak ve empatiyle hareket etmek, kısa ve orta vadede neredeyse kesin bir kaybetme garantisi vermektedir.” Evet, haklısınız. Ekonomideki o meşhur yasa (Gresham Kanunu), yani “Kötü paranın iyi parayı piyasadan kovması” ilkesi, bugün toplumsal ahlak, iş hayatı ve liyakat için de ne yazık ki aynen geçerli. Sistem, kendi çarpık çarklarına çomak sokulmasını istemediği için, etik değerleri savunan insanları “uyumsuz”, “saf”, “fazla idealist”, “şikayetçi” ya da “iş bilmez” olarak etiketleyip dışarı atıyor. İnsanlar da hayatta kalabilmek, ailesini geçindirebilmek veya bir yere gelebilmek için ne yazık ki doğrunun yanındaki kutucuğu işaretlemekten korkuyorlar. Çünkü biliyorlar ki, o kutucuğu işaretlediklerinde yolları uzayacak, önlerine engeller çıkacak ve belki de hakkı olanı alamayacaklar.
Ancak burada şunu hatırlatmak istiyorum: Biz “kaybetmeyi” sadece parayı, makamı, gücü veya statüyü yitirmek olarak tanımladığımız için dürüstlerin kaybettiğini düşünüyoruz. Madalyonun diğer yüzüne samimiyetle bakarsak, sistemin istediği gibi davranıp “kazananların” aslında neyi kaybettiğini görebiliriz: Sisteme hizmet etmek için etiği ve empatiyi bırakan insan, günün sonunda kendi benliğini, huzurunu ve insanlığını kaybediyor. Dışarıdan bakıldığında çok başarılı, çok zengin veya çok güçlü görünebiliyorlar. Ama iç dünyalarında derin bir yalnızlık, güvensizlik ve anlamsızlık yaşıyorlar. Çünkü biliyorlar ki, etraflarındaki insanlar onları kendileri oldukları için değil, sadece o sistemdeki güçleri için alkışlıyor.
Son söz: Yapay zeka her şeyi bilebilir ama ruhu yoktur. İnsanlar ruhu olmayandan çabuk bıkar ve dürüst, etik değerleri olan, kendilerini gerçekten anlayan “gerçek insanlara” ihtiyaç duyarlar. Bugün korumak için çaba gösterdiğimiz bu değerler, yarın bu yeni dünyadaki en büyük gücümüz, yani liyakat kriterimiz olacaktır. Yüz yıllar öncesinden “sorgulanmamış hayat yaşanmaya değmez” diyen Sokrates’e selam gönderiyor; ehliyetli ve liyakatli yarınlar diliyorum…
*
HÜSEYİN KANZA





DOLAR
EURO
İNG. STERLİNİ
İSV. FRANGI
KAN. DOLARI
ÇEYREK ALTIN
BITCOIN